Samen sturen in de bestuurlijke driehoek: waarom het samenspel nu belangrijker is dan ooit

De griffier werkt in een politiek landschap dat steeds gefragmenteerder wordt. Het vraagt veel om raadsleden te ondersteunen, besluitvorming te ordenen en de raad in positie te brengen. Tegelijkertijd moeten griffies omgaan met een raad die vaker dan voorheen om duiding, procesbegeleiding en democratische vernieuwing vraagt.

De burgemeester beweegt voortdurend tussen belangen en verwachtingen. De rol is complexer geworden door maatschappelijke druk, veiligheidsvraagstukken en de noodzaak om verbinding te houden met zowel raad als college. Bestuurlijke lenigheid is geen luxe maar een voorwaarde.

De gemeentesecretaris staat midden in de spanning tussen bestuurlijke ambitie en uitvoeringskracht. Organisaties kampen met krapte, complexe opgaven en een groeiende behoefte aan integrale sturing. De secretaris moet sturen op realisme, prioritering en een organisatie die tegen een stootje kan.

Wanneer deze drie rollen niet als eenheid opereren, stokt het democratische kernproces van adviseren, besluiten, uitvoeren en verantwoorden. Dat is geen theoretische constatering maar een patroon dat in veel driehoeken zichtbaar wordt.

Uit praktijkdata van BMC blijkt dat veel driehoeken zonder vaste structuur werken en dat de waan van de dag het ritme bepaalt. Burgemeester en secretaris vormen door hun dagelijkse samenwerking vaak een natuurlijke tandem, waardoor de griffier later aansluit en soms minder invloed ervaart. Ook valt op dat driehoeken weinig reflecteren op hun eigen samenspel.

Een opvallende uitkomst uit het onderzoek is dat lokale bestuurlijke driehoeken hun strategisch vermogen over de periode 2023 tot 2026 gemiddeld waarderen met een 7. Tegelijkertijd blijkt dat ongeveer de helft van de driehoeken bijeenkomt zonder agenda en dat het gesprek over strategie slechts beperkt wordt gevoerd. Dat roept de vraag op in hoeverre driehoeken voldoende ruimte maken voor gezamenlijke koersbepaling en langetermijnontwikkeling.

Volgens BMC schuilt een belangrijke valkuil in het veronderstellen dat een driehoek met ervaren bestuurders en professionals vanzelf goed functioneert. Juist daardoor worden verwachtingen niet altijd uitgesproken en is er vaak te weinig ruimte om samen te reflecteren op ervaringen, samenwerking en rolinvulling. Terwijl uit het onderzoek blijkt dat goed functionerende driehoeken worden gekenmerkt door begrip voor elkaars positie en het besef dat gezamenlijk optrekken leidt tot betere resultaten. Opvallend genoeg waarderen driehoeken zichzelf hoog op het onderlinge begrip voor elkaars rol, terwijl het gesprek over rolinvulling, rolzuiverheid en het versterken van elkaars positie in de praktijk nog beperkt wordt gevoerd.

De afgelopen jaren hebben beroepsverenigingen en adviesbureaus veel geïnvesteerd in professionalisering van driehoeken. Niet omdat het een interessant governancevraagstuk is, maar omdat gemeenten merken dat een sterke driehoek direct bijdraagt aan bestuurlijke stabiliteit.

De start van een nieuwe bestuursperiode biedt daarbij een natuurlijk moment om het gesprek over het samenspel te voeren. Ook een wisseling binnen de driehoek kan aanleiding zijn om verwachtingen opnieuw uit te spreken, de onderlinge rolverdeling tegen het licht te houden en gezamenlijk te bepalen hoe de samenwerking wordt vormgegeven.

Om dit gesprek te ondersteunen worden in verschillende regio's leerbijeenkomsten georganiseerd waarin lokale bestuurlijke driehoeken met elkaar ervaringen uitwisselen en aan de hand van praktijkdilemma's en een serious game werken aan hun samenspel. Ook de vernieuwde praktijkgids Besturen doe je samen biedt handvatten om de samenwerking binnen de driehoek verder te versterken.

Voor gemeentesecretarissen is dit geen bijzaak. De driehoek is de plek waar strategische keuzes worden voorbereid, waar de balans tussen politiek en uitvoering wordt bewaakt en waar de kwaliteit van het democratische proces wordt vormgegeven. Een goed ingespeelde driehoek zorgt voor voorspelbare besluitvorming, betere afstemming en rust in de uitvoering.

Tijdens de bijeenkomst luisterden de deelnemers naar het verhaal van organisatiepsycholoog Anje-Marijcke van Boxtel. Zij deelde haar ervaringen als teamcoach van het winnende team van The Ocean Race 2023. Een team dat door tegenslag en het ontbreken van heldere afspraken terugviel naar de laatste plaats, maar dankzij effectief samenwerken, doorzettingsvermogen en duidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden alsnog als winnaar eindigde. Haar verhaal maakte glashelder hoe groot de impact is van een team dat wel of niet goed functioneert.

Daarna gaf Bart-Jan Heine, docent bestuurskunde en onderzoeker, handreikingen voor hoe driehoeken koers kunnen houden wanneer de zee ruwer wordt. Hij schetste een context van dalend politiek vertrouwen, maatschappelijk onbehagen en een stapeling van bestuurlijke opgaven. Volgens hem ligt de belangrijkste opdracht van de driehoek niet alleen in het afstemmen van processen, maar vooral in het versterken van het collectieve leer-, ontwikkel- en uitvoeringsvermogen van het lokaal bestuur.

De verhalen van Anje-Marijcke van Boxtel en Bart-Jan Heine sloten opvallend goed aan bij de bevindingen uit het onderzoek. Beiden benadrukten het belang van heldere rolafspraken, gezamenlijke reflectie en het vermogen om als team te blijven leren. Juist dat zijn thema's die volgens BMC in veel driehoeken nog onvoldoende aandacht krijgen.

Tijdens de lunch werden ervaringen uitgewisseld en ontstonden waardevolle gesprekken over het samenspel binnen de driehoek. De conclusie was helder: regulier overleg tussen burgemeester, griffier en gemeentesecretaris is onmisbaar. Het vraagt om blijvend investeren in de driehoek als team en om bewust tijd te maken voor een gezamenlijke strategische agenda.