VGS in gesprek met BZK: herindelingen, samenwerking en uitvoeringskracht
Onlangs gingen Roelof Pieter de Koning (voormalig gemeentesecretaris van De Wolden), Richard Heijdra (gemeentesecretaris van Stichtse Vecht) en Martine Enthoven (gemeentesecretaris van Uitgeest) namens de VGS in gesprek met Arne van Hout, directeur-generaal van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Aanleiding was de aangekondigde herziening van het Beleidskader gemeentelijke herindeling 2018 en de Wet algemene regels herindeling (Wet ARHI), waarbij het ministerie lessen uit eerdere herindelingen en ambtelijke fusies ophaalt. Daarbij is bijzondere aandacht voor maatschappelijk draagvlak en de betrokkenheid van inwoners bij herindelingsprocessen.
Voor de VGS bood dit gesprek een waardevolle gelegenheid om het perspectief van de gemeentesecretaris in te brengen. Dat perspectief staat ook centraal in de handreiking Samenvoegen of samenwerken, waarin praktijkervaringen van gemeentesecretarissen zijn gebundeld. De kernboodschap van deze handreiking is dat succesvolle samenwerking of herindeling niet begint bij de keuze voor een bestuurlijke structuur, maar bij de vraag hoe publieke waarde, draagvlak en organisatiekracht met elkaar in balans worden gebracht.
Uitvoeringskracht steeds vaker de aanleiding
In het gesprek hebben wij aandacht gevraagd voor een ontwikkeling die veel gemeentesecretarissen herkennen. Discussies over samenwerking en herindeling worden steeds minder ingegeven door een bestuurlijke wens tot schaalvergroting en steeds vaker door vragen over bestuurs- en uitvoeringskracht. Arbeidsmarktkrapte, specialistische functies die moeilijk vervuld kunnen worden en de toenemende complexiteit van gemeentelijke taken zetten organisaties onder druk.
Daarbij ontstaat een interessante spanning. Gemeenten willen hun lokale identiteit, bestuurlijke zelfstandigheid en de nabijheid van de volksvertegenwoordiging behouden. Tegelijkertijd leidt dat soms tot complexe ambtelijke samenwerkingsconstructies, terwijl de onderliggende vraag vaak dezelfde blijft: hoe organiseren we voldoende capaciteit, kennis en continuïteit om onze taken goed uit te voeren?
Meer dan een discussie over draagvlak
BZK onderzoekt momenteel of gemeenten beter ondersteund kunnen worden bij het vaststellen van maatschappelijk draagvlak. Aanleiding hiervoor zijn onder meer de discussies tijdens de behandeling van de herindeling van Hilversum en Wijdemeren en de aangenomen Motie-Flach, waarin wordt gevraagd te verkennen hoe inwoners nadrukkelijker betrokken kunnen worden bij herindelingsbesluiten.
Vanuit de VGS hebben we benadrukt dat draagvlak belangrijk is, maar dat de discussie niet uitsluitend over participatie zou moeten gaan. Ook de uitvoerbaarheid van keuzes verdient een volwaardige plaats in het debat. Hebben bestuurders voldoende zicht op wat nodig is om een organisatie toekomstbestendig te houden? Wanneer is samenwerking een oplossing en wanneer maakt zij bestuurlijke en ambtelijke verhoudingen juist ingewikkelder? En hoe zorgen we ervoor dat bestuurlijke keuzes beter aansluiten bij de realiteit van de uitvoering?
De rol van de gemeentesecretaris
De handreiking laat zien dat gemeentesecretarissen zich bij dergelijke vraagstukken bevinden op het snijvlak van bestuur, organisatie en samenleving. Juist daar komen de dilemma's rond bestuurskracht, uitvoeringskracht, democratische legitimiteit en organisatieontwikkeling samen. De praktijkervaringen van gemeentesecretarissen kunnen daarom van grote waarde zijn voor de verdere ontwikkeling van beleid en ondersteuning rond samenwerking en herindelingen.
Verder praten op 10 februari
De thema's die in het gesprek met BZK aan bod kwamen, sluiten direct aan bij onze bijeenkomst ‘Samenvoegen of samenwerken – herindelen of ambtelijk fuseren’ op 10 februari. Tijdens deze bijeenkomst gaan we verder in op de bestuurlijke, organisatorische en democratische afwegingen die spelen bij samenwerking, ambtelijke fusies en herindelingen. Daarbij besteden we specifiek aandacht aan de interbestuurlijke samenwerking tussen gemeenten en provincies. De Commissaris van de Koning van Noord-Holland en de adviseur Sterk Bestuur van de provincie Gelderland delen hun ervaringen en gaan hierover met deelnemers in gesprek.
Meld je aan via: ‘Samenvoegen of samenwerken – herindelen of ambtelijk fuseren’
Luister ook de podcast
Bij de handreiking namen we ook een podcast op met Roelof Pieter Koning en Harmen Binnema (Berenschot). In deze podcast gaan zij in op de belangrijkste lessen, dilemma's en afwegingen rond samenwerking, ambtelijke fusies en herindelingen.
